अरवली पर्वतरांग संकटात : बेकायदेशीर खाणकामामुळे उत्तर भारताचे पर्यावरण धोक्यात

अरवली पर्वतरांग ही भारतातील सर्वात प्राचीन पर्वतरांगांपैकी एक असून उत्तर भारताच्या पर्यावरणीय संतुलनासाठी ती अत्यंत महत्त्वाची आहे. गुजरातपासून राजस्थान, हरियाणा आणि दिल्लीपर्यंत पसरलेल्या या पर्वतरांगेमुळे थार वाळवंटाचा विस्तार रोखला जातो, भूजल पातळी टिकून राहते आणि प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवले जाते. मात्र सध्या अरवली पर्वतरांग बेकायदेशीर खाणकाम, अनियंत्रित विकास आणि प्रशासकीय दुर्लक्षामुळे गंभीर संकटात सापडली आहे.

अरवली पर्वतरांगांचे पर्यावरणीय महत्त्व

अरवली ही केवळ डोंगररांग नसून उत्तर भारताची नैसर्गिक संरक्षण भिंत आहे. या पर्वतरांगेमुळे पावसाचे पाणी अडवले जाते, जमिनीत झिरपते आणि भूजल साठा वाढतो. दिल्ली–एनसीआरसारख्या प्रदूषित भागात अरवली जंगल कार्बन शोषून हवा स्वच्छ ठेवण्याचे महत्त्वाचे काम करते. पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, अरवली नष्ट झाली तर वाळवंटीकरणाचा धोका प्रचंड वाढेल.

बेकायदेशीर खाणकामाचा वाढता धोका

गेल्या काही वर्षांत अरवली पर्वतरांगांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर दगड, ग्रॅनाइट आणि खनिजांसाठी खाणकाम झाले आहे. अनेक ठिकाणी न्यायालयीन आदेश असूनही खाणकाम सुरू असल्याचे चित्र दिसते. खाणकामामुळे डोंगर सपाट होत आहेत, झाडे नष्ट होत आहेत आणि स्थानिक परिसंस्था उद्ध्वस्त होत आहे. अल्पकालीन आर्थिक नफ्यासाठी दीर्घकालीन पर्यावरणीय नुकसान स्वीकारले जात असल्याची ही धोकादायक प्रवृत्ती आहे.

दिल्ली-एनसीआरवरील परिणाम

अरवलीच्या ऱ्हासाचा थेट परिणाम दिल्ली-एनसीआरवर होत आहे. हवेतील धूळ वाढणे, प्रदूषणाचे प्रमाण वाढणे, उष्णतेच्या लाटा तीव्र होणे आणि पाण्याची टंचाई ही त्याची ठळक उदाहरणे आहेत. अरवलीतील जंगलतोड झाल्याने प्रदूषण रोखणारी नैसर्गिक ढालच नष्ट होत आहे, ज्याचा फटका थेट नागरिकांच्या आरोग्याला बसत आहे.

विकासाच्या नावाखाली पर्यावरणाचा बळी?

“विकासासाठी खाणकाम आवश्यक आहे” हा युक्तिवाद वारंवार पुढे केला जातो. मात्र हा विकास टिकाऊ आहे का, हा खरा प्रश्न आहे. अरवलीसारख्या नैसर्गिक संपत्तीचा ऱ्हास झाल्यास भविष्यात पाणी, हवा आणि शेती यावर गंभीर परिणाम होतील. त्यामुळे हा प्रश्न विकास विरुद्ध पर्यावरण असा नसून, भविष्य वाचवण्याचा प्रश्न आहे.

संरक्षणासाठी काय करणे गरजेचे?

अरवली पर्वतरांग वाचवण्यासाठी कठोर कायदे, न्यायालयीन आदेशांची प्रभावी अंमलबजावणी, बेकायदेशीर खाणकामावर पूर्ण बंदी आणि स्थानिक नागरिकांचा सहभाग आवश्यक आहे. तसेच पर्यावरणीय प्रभाव अभ्यास (EIA) पारदर्शक पद्धतीने राबवणे गरजेचे आहे.

अरवली पर्वतरांग ही उत्तर भारताच्या पर्यावरणीय सुरक्षेची किल्ली आहे. तिचा विनाश म्हणजे भविष्यातील पिढ्यांचा श्वास धोक्यात घालणे होय. आज ठोस निर्णय आणि कडक अंमलबजावणी झाली नाही, तर उद्या त्याची किंमत संपूर्ण देशाला मोजावी लागेल.