अरवली पर्वतरांग नष्ट झाल्यास महाराष्ट्रात काय बदलेल? जाणून घ्या धोकादायक परिणाम

भारताच्या पर्यावरणीय रचनेत अरवली पर्वतरांगेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. राजस्थान, हरियाणा, गुजरातपर्यंत पसरलेली ही पर्वतरांग जगातील सर्वात प्राचीन पर्वतरांगांपैकी एक मानली जाते. अनेकांना वाटते की अरवलीचा महाराष्ट्राशी थेट संबंध नाही; मात्र वास्तवात अरवली पर्वत पश्चिम व मध्य भारताच्या हवामान, पर्जन्यमान, भूजल आणि पर्यावरणीय संतुलनाचा कणा आहे.
जर अरवली पर्वतरांग मोठ्या प्रमाणावर नष्ट झाली, तर त्याचा परिणाम केवळ राजस्थान किंवा गुजरातपुरता मर्यादित न राहता महाराष्ट्रालाही गंभीर संकटात टाकणारा ठरू शकतो.

1. महाराष्ट्रातील पावसाच्या पद्धतीवर गंभीर परिणाम

अरवली पर्वतरांग अरबी समुद्रातून येणाऱ्या मान्सून वाऱ्यांच्या प्रवाहावर प्रभाव टाकते. ही पर्वतरांग मान्सून ढगांची गती नियंत्रित करून पश्चिम व मध्य भारतात पर्जन्यमान संतुलित ठेवण्यास मदत करते.

अरवली नष्ट झाल्यास:

मान्सून वारे अनियंत्रित होतील
ढग योग्य ठिकाणी अडकणार नाहीत
महाराष्ट्रात अनियमित पावसाचा धोका वाढेल

याचा थेट परिणाम :

मराठवाडा व विदर्भात दुष्काळाची तीव्रता वाढेल
काही भागांत अतिवृष्टी होऊन पूरस्थिती निर्माण होईल
धरणांमधील पाणीसाठ्याचे नियोजन कोलमडेल

2. महाराष्ट्रात वाळवंटीकरणाचा धोका

अरवली पर्वतरांग ही थार वाळवंटाच्या विस्ताराला अडथळा ठरणारी नैसर्गिक भिंत आहे. या पर्वतरांगेमुळे राजस्थानातील कोरडी वाळवंटी हवा आणि वाळू मोठ्या प्रमाणावर पूर्व व दक्षिण दिशेने जाण्यापासून थांबते.

अरवली नष्ट झाल्यास:

थार वाळवंटाचा प्रभाव गुजरातमार्गे पुढे सरकू शकतो
उत्तर महाराष्ट्र आणि विदर्भात जमिनीची ओल कमी होईल
शेतीयोग्य जमीन हळूहळू कोरडी व निकृष्ट बनेल
ही स्थिती दीर्घकाळ टिकल्यास महाराष्ट्रालाही वाळवंटीकरणाच्या प्रक्रियेला सामोरे जावे लागेल.

3. भूजल पातळीवर थेट परिणाम

अरवली पर्वतरांग पावसाचे पाणी अडवून जमिनीत मुरवण्याचे महत्त्वाचे कार्य करते. यामुळे राजस्थान, गुजरातसह आसपासच्या राज्यांमध्ये भूजल पातळी टिकून राहते.

अरवली नष्ट झाल्यास:

भूजल पुनर्भरण (Recharge) कमी होईल
नदी, नाले, विहिरी लवकर आटू लागतील
महाराष्ट्रात आधीच असलेली पाणीटंचाई अधिक तीव्र होईल

विशेषतः:

मराठवाड्यातील टँकरवर अवलंबून असलेली गावे
विदर्भातील शेतकरी
यांच्यासाठी ही स्थिती अधिक धोकादायक ठरू शकते.

4. तापमानवाढ व उष्णतेच्या लाटा

अरवली पर्वतरांग मोठ्या प्रमाणावर वनसंपदेने आच्छादित आहे. ही वनसंपदा कार्बन डायऑक्साइड शोषून तापमान नियंत्रित ठेवण्यास मदत करते.

नाश झाल्यास:

तापमानात सातत्याने वाढ
उष्णतेच्या लाटा (Heat Waves) अधिक तीव्र
विदर्भ, खानदेश, मराठवाड्यात उष्माघाताचा धोका वाढेल
याचा परिणाम:
मजुरांचे मृत्यू
पिकांचे नुकसान
शहरांतील आरोग्य यंत्रणेवर ताण

5. जैवविविधतेवर परिणाम आणि महाराष्ट्रातील जंगलांवर ताण

अरवली पर्वतरांग अनेक वन्यप्राणी, पक्षी, औषधी वनस्पतींचे निवासस्थान आहे. या परिसंस्थेचा नाश झाल्यास प्राणी स्थलांतरास भाग पाडले जातील.

परिणाम:

स्थलांतरित वन्यजीव महाराष्ट्रातील जंगलांकडे वळू शकतात
मानव–वन्यजीव संघर्ष वाढेल
ताडोबा, पेंच, मेळघाटसारख्या अभयारण्यांवर अतिरिक्त ताण

6. शेती, अन्नसुरक्षा आणि शेतकऱ्यांवरील संकट

पावसाचा असमतोल, भूजल घट आणि तापमानवाढ याचा थेट फटका शेतीला बसेल.

संभाव्य परिणाम:

कापूस, सोयाबीन, ज्वारी, बाजरी उत्पादन घट
पीक विमा दाव्यांमध्ये वाढ
शेतकऱ्यांचे कर्ज वाढणे
अन्नधान्य महागाई
यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्था कमकुवत होऊन शहरी भागाकडे स्थलांतर वाढण्याचा धोका निर्माण होईल.

7. सामाजिक व राजकीय परिणाम

पाणी आणि अन्नटंचाई ही केवळ पर्यावरणीय समस्या न राहता सामाजिक व राजकीय संकटाचे रूप धारण करू शकते.

महाराष्ट्रावर परिणाम:

– पाणीवाटपावरून संघर्ष
– ग्रामीण भागातून मोठ्या शहरांकडे स्थलांतर
– मुंबई, पुणे, नागपूरसारख्या शहरांवरील लोकसंख्येचा ताण
– रोजगार, आरोग्य व गृहनिर्माण प्रश्न अधिक तीव्र

अरवली पर्वतरांग ही फक्त राजस्थानची किंवा गुजरातची समस्या नाही, तर ती महाराष्ट्राच्या भविष्यासाठीही अत्यंत निर्णायक आहे.
अरवलीचा नाश म्हणजे:
पावसाचे संकट
पाण्याची टंचाई
शेतीचा ऱ्हास
पर्यावरणीय अस्थिरता
आज अरवली वाचवली नाही, तर उद्या महाराष्ट्राला त्याची मोठी किंमत मोजावी लागू शकते.
“अरवली वाचवा – महाराष्ट्राचे भविष्य वाचवा.”